Prizren: 21. Yüzyılda Bir Osmanlı Panoraması
Namaz vakti gelmiş, içeriye girdiğimizde ezan okunmak üzereydi. Aslında vaktin bir 10-15 dakika sonrasında okunuyordu ezan. Bunun sebebini Ülgün’de tanıştığım vaizden öğrenecektim: Ezan vakitleri, gün içindeki çalışma vakitlerine göre ayarlanmıştı. Camii derneği mütevellisinden olduğunu öğrendiğimiz Cengiz Abi, bizim Türk olduğumuzu öğrenince hemen “Ezanı okur musunuz?” sorusunu yöneltti.
Zübeyir Şekerci2022 senesinde Özbekistan seyahati için sözleşmiş, ancak avukatlık stajından ötürü birlikte yolculuk yapamamıştık. Rabbim bir başka kapıyı açmış ve kıymetli dostum Ali ile üç sene sonra bir başka coğrafyaya yelken açmıştık. Balkanların en hassas ülkelerinden, Avrupa’nın en genç devleti Kosova’yaydı yolculuk.
Bir Eylül günü, sabah saat dokuz gibi Kosova’nın başkenti Priştine Havalimanı’na iniş yaptık. Oldukça küçük bir kapasiteye sahip havalimanında pasaport kontrolü dengesiz ve yavaş. Bazı kişilere oldukça uzun süreli sorular sorarken bazılarına doğrudan damgayı bastılar. Kontrol sonrası valizi aldık ve havalimanından doğrudan otogara gidecek minibüse bindik. Normalde kişi başı üç euro olan bilete öğrenci olduğumuzu ifade edince iki avroya alabildik. Havalimanından otogara yolculuk 20-25 dakika kadar sürmüştü. Şehrin merkezinden birkaç kilometre uzakta olan otogar, Anadolu’nun ücra bir ilçesindeki otogardan farksız ve hatta daha da gerideydi. Zira ücretsiz lavabosu olmadığı gibi yönlendirici tabela da pek azdı. Bir başkentin merkez otogarı, ülkenin ahvaline dair ipuçları veriyordu bizlere.
Otogardan Prizren’in merkezine yaklaşık bir saat 45 dakika süren otobüs yolculuğu nihayete ermiş ve indikten bir süre sonra konakladığımız yere gelmiştik. Yol boyu tabiatın yeşil tonları, taşlı yollar ve atıl araziler bize eşlik etmişti. İmkânsızlık bir yandan ulaşımı zorlaştırırken, öte yandan tabiatın bekaretini modern terakkiden/telakkiden korumuştu belki de.
Bir süre dinlendikten sonra şehri adımlamaya başladık. Prizren, bugün bizlere adeta klasik dönem Osmanlı şehrini panoramik bir halde sunuyor. Nitekim kaleye çıkıp göz attığımız vakit bu hissi ziyadesiyle yaşayacaktık. Şehir, 1455’te Fatih Sultan Mehmet’in fethine değin Roma ve Sırp krallıkları arasında el değiştirmiş, ancak fetih sonrası yaklaşık 400 yıl Osmanlı kalmıştır. Fetih akabinde II.Mehmet’in emriyle namazgâh yaptırılmış ve sırasıyla şehrin İslamlaşması gündeme alınmıştır. 20. Yüzyılda Arnavutların isyanı, Yugoslavya ve Sırp işgal girişimleri derken ciddi hasar alsa da bugün hala tüm ihtişamıyla yerli yerinde durmaktadır. Arnavut, Sırp ve Türk nüfusunun bir arada olduğu şehirde Türkçe kullanım oranı oldukça yoğun.
İlk güzergâh Cuma Camii’ydi. Osmanlı dönemindeki belgelerde “Fatih Sultan Mehmet Han Camii” olarak kayda düşen camii, 10. yüzyılda bir Ortodoks Kilisesi olarak inşa edilmiştir. Bogoroditsa Levişka Kilisesi, Bizans döneminde inşa edildikten sonra 14.yüzyılda Sırp hâkimiyetindeyken mezkûr ismi almış ve birtakım eklemelerle Sırp Ortodoks Katedrali olarak kullanılmıştır. Fetihten sonra Fatih’in emriyle şehrin en büyük kilisesiyken camiye çevrilmiş ve bir cuma günü ibadete açılmıştır. “Cuma Camii” olarak anılmasının sebebi de budur. 20. yüzyılın başında tekrar kiliseye döndürülen eser, bugün kullanıma kapalıdır. 1999 sonrasında Kosova’nın akıbetiyle ilgili kaotik durumdan nasibini alan camii, yakılma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Kapısına kilit vurulan eseri sadece dışarıdan görmekle yetinmiştik. Klasik erken dönem Ortodoks mimarinin özelliklerini ihtiva eden eser, kiremit rengiyle ve iç içe geçen kubbeleriyle Molla Zeyrek Camii’ni anımsatmıştı. Ana kapı kilitli olsa da güvenlik tarafından kontrol ediliyordu. Bir süre inceledikten sonra seyre devam ettik.
Cuma Camii’nden şehrin merkezine, taşköprünün yamacına gelmiştik. 16. yüzyılda Sinan Paşa tarafından inşa ettirilen köprü, 19 Kasım 1979’daki sel taşkını sebebiyle yıkılmıştı. Afetin yıkımını kolaylaştıran bir etken de yol çalışmaları hasebiyle malzemelerle kapatılan sol gözdü. Zira üç gözden oluşan — iki küçük bir büyük— köprünün sol tarafı kapatılınca taşan nehre karşı dayanamamıştı. Bugünkü haline 1982 yılında orijinalliğe sadık kalınarak getirilmiştir. Köprünün sağ tarafından ilerleyip Şadırvan Meydanı’ndan geçmiş, oradan Sinan Paşa Camii’ne geçmiştik. Camiye giderken meydanda rastladığımız dilenciler, camii önünde de önümüzü kesmişti. Seyahat boyunca sistemli bir şekilde hareket ettiklerine şahit olduğumuz dilenciler, yanınıza gelip muhtelif dillerde ricada bulunuyorlardı.
Sinan Paşa Camii’nin banisi, “sofu” lakaplı Arnavut asıllı Sinan Paşa’dır. İnşa edildiği döneme dair eldeki en net bilgi, mihrabın üzerindeki kitabelerdeki yazılardır. 19. yüzyıla ait kitabelerin birinde banisinin Sinan Paşa olduğu yazarken, ötekinde ise 1615 (Hicrî 1024) tarihi yazmaktadır. Klasik dönem eserlerine güzel bir temsil olan mezkûr eser, Osmanlı sonrası dönemde Sırplar tarafından silah deposu olarak kullanılmış, daha sonra müze işlevi görmüş; ancak 20. yüzyılın sonlarında asli hüviyetine kavuşmuş ve çeşitli restorasyon çalışmalarından sonra bugünkü haline kavuşmuştur. Mavinin muhtelif tonları, Balkanlara ait renkli tezyinatı, ince işçiliği ve mimarisiyle insana sekinet veriyor adeta. Camiye girdikten bir süre sonra ikindi ezanı okunmuş ve ardından namaza durmuştuk. Her yaş grubundan safları dolduranların yanı sıra cemaatte muhtelif ülkelerden gelen müminler de bulunuyordu. Tesbihatın ardından camii imamıyla tanışmıştık. Camii imamı Abdülaziz Hoca, Prizren Türklerinden. Hocanın nesebi, Osmanlı döneminde Konya’dan iskân ettirilen ailelere dayanıyor. İstanbul’da eğitim gördüğünü öğrendiğimiz Abdülaziz Hoca, daha sonrasında Haseki’de ihtisasını tamamlamış. Diyanet’in bir personeli olarak hizmet veren hocanın entelektüalitesi dışında sesi de bir hayli etkileyicidir. Kendisiyle vedalaştıktan sonra Gazi Mehmet Paşa Camii’ne (nam-ı diğer Bayraklı Camii) geçtik.
Şar Dağları’ndan süzülüp taşköprünün altından geçen Bistriça Nehri’nin öteki yakasında bulunan cami, aslında büyük bir külliye olarak Gazi Mehmet Paşa tarafından 1573-74 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Kuşbakışı bakıldığında mimari bir ahengi görebildiğimiz eserin içinde medrese, mektep, müderrishane ve hamam bulunmaktadır. Sinan Paşa ile Prizren’in en önemli simalarından olan Gazi Mehmet Paşa, bu eserle şehrin imarına önemli bir katkıda bulunmuştur. Camiye yan kapıdan girdiğimizde, duvara meskûn abdesthane bizi karşıladı. Cami bahçesi yeşil ve sakin. Caminin içerisine girdiğimizde sadelik karşılıyor bizi. Çeşitli restorasyon faaliyetlerinden geçse de duvarlarda oluşan çatlaklar ve tezyinatı gölgeleyen tahribat, yeni bir düzenlemeye ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Camii çıkışında tanıştığımız Makedon Türkü Adem Abi, TİKA’ya durumun bildirildiğini ancak henüz bir hareketlilik olmadığını söyledi. Balkanlar deyince sürekli olarak karşımıza çıkan, tarihi eserlerin yenilenmesinde büyük katkı sunan TİKA’nın, Osmanlı’nın güzide bir örneği olan bu caminin restorasyonunda gecikmesi bizi şaşırtmıştı.
Camiden çıktıktan sonra Gazi Mehmet Paşa Hamamı’na ve karşısındaki Arasta Camii’nden “yadigâr” minareye gelmiştik. Hamam kapalıydı. 1526-38 yılları arasında Evrenoszâde Yakup Bey tarafından yaptırılan cami, 1911 yılında dönemin hükümeti tarafından çarşıyla beraber yıkılmış; ancak minaresi bugüne ulaşabilmişti. Şehri adımlarken tarihi panorama olmaklığının yanında sekülerleşme izlerine de şahit oluyorduk. Zira bizatihi Sinan Paşa Camii etrafındaki restoranların ekserisi alkollüydü. “Bushborek Döner” isimli alkolsüz bir yerde yemek yemeye karar kıldık. Köftesi oldukça iyiydi.
Yemek sonrasında yorgunluğu atmak için tekrar otele dönmüş ve akşama doğru tatlı yemek için tekrar dışarı çıkmıştık. Sinan Paşa Camii’nin hemen üstünde, külliyenin bir parçası olan “Konaku Cafe”de tiramisu yemiştik. Oldukça lezzetli ancak şeker yoğunluğu Türkiye’dekinden biraz farklıydı. Limonla beraber gelen çay ise sizi memlekette hissettiriyor. Gerçi Türkçe ile rahatlıkla anlaşabildiğimiz, yabancı dile ihtiyaç duymadığımız bir bağlamda düşünürsek burası zaten memleketten bir parçaydı. Çıkarken tekrar yağmur başlamış, rahmet eşliğinde otele dönmüştük.

Sabah namazına kalkmak dışında, dünün yorgunluğundan ötürü sabah 11’e doğru ancak kalkabilmiştik. Atıştırmalıklarla kahvaltıyı geçiştirdikten sonra gezmeye kaldığımız yerden devam etmiştik. Gezerken imkân oldukça ara ara video kaydı alıyordum. O sırada kamerayı gören bir amca, yol üstündeki bir trafoyu göstererek hikayesini anlattı. Osmanlı son döneminde, 1908 yılında Abdülhamid tahttayken projesi Avusturyalı bir mühendise çizdirilmiş. Hidrosantralden gelecek elektrik için düşünülen proje, daha sonra payitahttaki karışıklıktan ötürü Avusturya- Macaristan döneminde inşa edilmiş.
Bilginin doğruluğu bir yana, tüm samimiyetiyle bize bilgi vermeye çalışan Altay Amca’mız Prizren insanına güzel bir temsildi. Vedalaştıktan sonra yol üstü bir erken dönem Katolik kilisesine, çalan çan eşliğinde girmiş ve sonrasında tekrar Gazi Mehmet Paşa Camii’ne uğramıştık. Camide abdest alırken denk geldiğimiz bir Türk aileyle tanışmış ve tevafuken İstanbul’da yakın oturduğumuzu öğrenmiştik. Balkanlara ve ecdada dair samimi bir sohbetin ardından vedalaşıp yola devam etmiştik.
Bir sonraki ziyaret yerimiz, Prizren’in son kubbeli camisi olma özelliğine sahip Emin Paşa Camii’ydi. 1831-32 yıllarında Mehmet Emin Paşa himayesinde, Rotula kardeşlerin infaklarıyla inşa edilen yapı, ilk etapta medresesiyle birlikte olsa da medrese günümüze ulaşamamıştır. Barok mimariden esintiler taşıyan eser, Sinan Paşa Camii’nin tezyinatı ve mimarisinden de etkilenmiştir. 20. yüzyıldaki restorasyonlarda son cemaat yerinde orijinalliği bozan düzenlemeler, TİKA’nın 2015’teki restorasyonuyla aslına rücu ettirilmiştir.
Avlusunda, Kosova İslam Birliği’ne bağlı bir hafızlık kursu bulunmaktadır. Cami avlusuna girdiğimizde sohbet eden yaşlıların ağzından Türkçe ifadeler duymuştuk. Namaz vakti gelmiş, içeriye girdiğimizde ezan okunmak üzereydi. Aslında vaktin bir 10-15 dakika sonrasında okunuyordu ezan. Bunun sebebini Ülgün’de tanıştığım vaizden öğrenecektim: Ezan vakitleri, gün içindeki çalışma vakitlerine göre ayarlanmıştı.
Camii derneği mütevellisinden olduğunu öğrendiğimiz Cengiz Abi, bizim Türk olduğumuzu öğrenince hemen “Ezanı okur musunuz?” sorusunu yöneltti. Nazik bir şekilde geri çevirdik. Namaz sonrası camii imamıyla tanışmış ve ayaküstü bir sohbette bulunmuştuk. Davut Hoca 12 sene Suriye’de eğitim görmüş, kıraati fevkaladeydi. Camiinin orta yerindeki divanın sebebini sorduğumuzda, Kuran tilavetinin orada icra edildiğini söylemiş ve bir saygı nişanesi olduğunu eklemişti. Cemaatten birinin taziyesine yetişeceği için müsaade istemiş; ardından selamlaşıp ayrılmıştık. Cemaate ve misafire karşı nezaketi takdir edilesiydi.
Camiden ayrılıp Halveti Tekkesi ’ne geçtik. Kukli Mehmet Bey Camii’nin bitişiğinde bulunan Halveti Tekkesi, 1712 yılında Şeyh Pir Osman Baba tarafından kurulmuştur. Arnavut bölgesinde bir ilk olmaklığı temsil eden tekkenin bugünkü hali, turistik bir objeden öteye geçmiyor gibiydi. Dışardan bir ziyaretçi olarak geldiğimiz halde tekke sakinleri pek cana yakın değildi. Bahçedeki çeşmeden oluşan havuzun içerisinde karpuzlar, sonradan şeyhin evi olduğunu öğrendiğimiz yan binanın önündeki lüks araç ve kendi halindeki birkaç insan…Tekkenin içerisine girmeye yeltenmeden çıktık. Genel olarak tavır hoşumuza gitmemişti.
Tekkeden çıktıktan sonra uzun süredir görüşmediğim sabah namazı dostum Rıdvan’la buluştuk. Üsküp Arnavutlarından olan Rıdvan ve ailesi Prizren’e gezmeye gelmişti. Mevla bizi yaşadığımız şehirde değil, burada bir araya eylemişti. Ailesiyle tanıştıktan sonra vakit darlığından ötürü Konaku’da çay ve tatlı yemekle iktifa etmiştik. Güzel bir muhabbetin ardından Rıdvan’la vedalaşıp kalenin yolunu tutmuştuk.
Sinan Paşa Camii’yi sola aldıktan sonra yaklaşık 20-25 dakika kadar yürüdükten sonra kaleye varmıştık. Kalenin inşa tarihi tam olarak bilinmemekle beraber 6. yüzyıla kadar dayandırılıyor. Romalıların askeri amaçlar için inşa ettiği düşünülen kale, Osmanlı zamanında da genişletip ihya edilmiş; ancak akabinde Sırpların imhasıyla bugüne sadece surlar kalmıştı.
Kaleyi cepheden gören birisi, Kosova Kurtuluş Ordusu’nun kısaltması “UÇK” harflerini görecektir. Sırp işgaline ve soykırım girişimlerine karşı Adem Yaşari gibi isimlerin öncülüğünde direnen Arnavutların kurduğu bu ordu, bağımsızlık yolunda önemli bir rol oynamıştır. Kalenin bir tarafı şehre, öteki tarafıysa Şar Dağları’na bakıyordu. Bir tarafta tabiatın yeşil tonları, öteki taraftaysa kadimden bugüne değin bir şehrin panoraması… Kaleden şehre baktığımızda, 16. Yüzyıl Osmanlı’sından modern hale uzanan tefekkür edilesi bir manzara karşıladı bizi. Prizren, yukardan aşağı samimiyet abidesiydi.

İkindi vakti yaklaşmış, biz kaleden aşağı inmeye başlamıştık. İndikten sonra namazın farzına yetişmiştik. Farzdan sonra imama sabah namazına duruş vaktini sormuş, muhabbet muhabbeti açınca da Abdülaziz Hoca bizi imam odasına çay içmeye davet etmişti.
Camiinin hemen arkasında bulunan dükkanların bitiminde, Konaku Cafe’nin hemen altında güzel bir imam odası tahsil edilmiş. Abdülaziz Hoca’dan, dükkanların restorasyon sürecinde ilk başta medrese olmasına niyetlenildiğine ancak daha sonradan vakıf himayesinde dükkanlara çevrildiğini öğrendik. Elde edilen gelirle cami ve cami görevlilerinin maaşları ödeniyormuş. Hocayla Kosova’nın ahvalinden Sırbistan ile problem haline gelen Mitroviç bölgesindeki plaka meselesine kadar birçok konuyu konuştuk.
Ülke siyasetinin, halkın kendi kararlarını alabilmesi için henüz yeterli olgunlukta olmadığını belirten hoca, bu minvalde Müslüman siyasetçilerin birlik olabilmesinin ehemmiyetine değindi. Gençlerin Avrupa’ya ilticası, AB ve ABD’nin hegemonyası, Müslüman nüfusu yok sayma girişimleri gibi birçok meseleye değindikten sonra hocadan müsaade isteyip ayrıldık.
Ayrıldıktan sonra saat kulesinin oraya geçtik, ancak kapalıydı. Akşama doğru dünkü mekânda yemek yedikten sonra Şadırvan Meydanı’ndan sağ taraftaki yokuşa çıktığınızda, kilisenin çaprazında göreceğiniz dondurmacıdan dondurma aldık ve taşköprünün oraya geçtik. Taşköprünün diğer tarafına geçip şehrin modern tarafını gece vakti adımlayarak günü nihayete erdirmiştik. Ertesi gün, Maarif Vakfı’nın Prizren’deki okulunu ziyaret edecektik.
Sabah erkenden kalkıp eşyaları hazırlamış ve çıkışı vermiştik. Maarif Okulu’nun müdürü İbrahim Hoca’nın söylediği gibi taksiyle okula geçtik. Okula geldiğimizde hoca olanca nezaketiyle bizi karşıladı. Okulun yemekhanesinde kahvaltı yaparken Maarif’ten, ülkenin güncel durumundan ve faaliyetlerden konuştuk. Üç senedir burada müdürlük yapan İbrahim Hoca’nın, daha evvelki görev yeri olan Afganistan’da Şeref Hocamızla beraber çalıştığını öğrenmiştik.
Hoca, Kosova’nın Türkiye’nin 1990’larını yaşadığını; bürokrasiden eğitime muhtelif sorunlar bulunduğunu belirtirken, milliyetçiliğin ise birlik olmanın önünde önemli bir engel olduğunu izah etmişti. Kahvaltı sonrasında bize okulu gezdirdi.
Daha evvelinde bir ip fabrikası olan okul, dokuz senedir Maarif Okulu olarak hizmet veriyor. Birinci sınıftan on ikinci sınıfa 400 öğrencisi olan okulda küçük bir anaokulu da bulunuyor. Fabrikadan bozma olmasına karşın çok güzel tasarlanmış. Birçok milletten öğrencilerin olduğu okul, 2016’daki meşum darbe girişiminden sonra FETÖ’nün eğitimdeki nüfuzunu kırma noktasında Maarif’in vizyonuna iyi bir örnek.
Hocayla çay içtikten sonra vedalaşmış ve Priştine’ye gitmek üzere otogara geçmiştik. Prizren, veda ederken tekrar “merhaba” demek istediğim bir şehir… Halihazırda bir yolcu olarak, “tekrar gelmek” niyetiyle dua ederken otobüs şehirden uzaklaşıyordu.