İçeriğe geç
Ara
Deneme · Sayı 53 · Temmuz 2025

John Lennon’ın Semerkant’ta İşi Ne?

Zübeyir Şekerci
5 dakikalık okuma

Bundan dört sene evvel ayağı kırılan bir dostumu ziyaret ettiğimde ahvaliyle ilgili oldukça düşündürücü bir cümle kurmuştu: “Hayat, sen planlar yaparken başına gelendir”. Sonradan öğrendim The Beatles’ın solisti John Lennon’a ait olduğunu bu sözün. Bu söz bende Özbekistan’da karşılık bulmuştu.

Buhara’dan trenle yaklaşık iki- iki buçuk saatin ardından Semerkant’a varmıştım. Diğer tren istasyonlarına göre daha kurumsal bir yapısı vardı buranın. Geleneksel mimari motifleriyle süslenmiş istasyonun duvarları. Taksi çağırdım ve konaklayacağım yere doğru yola koyulduk. Geldiğimde giriş saatine vardı ve bir süre oyalanmak için eşyalarımı bırakıp dışarı çıktım. Bir süre sonra gelip yol yorgunluğunu atmak için dinlenmeye geçtim.

İslam tarihinde önemli bir “köşe taşı” olan Semerkand’ın adı nispet edilen Semer adlı şahıs ve Soğdca şehir anlamına gelen “kant/kent”in birleşiminden oluşur. İslamiyetle tanıştıktan sonra Karahanlılardan Timurlulara değin birçok devlete ev sahipliği yapmıştır. Şehrin ilmi birkimini temsilen Ali Kuşçu, Uluğ Beğ, Maturidi gibi isimleri örnek gösterebiliriz.

Akşama doğru hazırlanıp Gur-i Emir’e doğru yola koyuldum. Emir Timur, hocası ve aile efradından kişilerin medfun olduğu bu türbe aslında sadece bir “türbe” olrak değil bir külliye olarak planlanmış. İçerisinde medrese, tekke ve türbe olarak tasarlansa da daha sonra Gur-i Mir yani “hükümdarın türbesi” adıyla anılmıştır. Eserin banisi/kurucusu Timur’un torunu Muhammed Salih Mirza’dır. 1399-1403 yılları arasında inşası süren eserin ilk başlarda asilzade çocuklarına hizmet maksadı gütse de ilerleyen süreçte türbe hüviyetini kazanmıştır. Salih Mirza vefatı sonrası henüz tam olarak inşası bitmeyen türbeye Timur’un isteğiyle defnedilmiştir. 1405’te inşası biten türbeye Timur’un kendisi de defnedilmiştir. Uluğ Beğ döneminde yaptırılan kapı bugün ana giriş kapısı olarak kullanılmıştır. Eserin restorasyon faaliyetleri dışında bugünkü hüviyetine kavuşması 17. Yüzyıla dayanmaktadır. Kubbesi adeta gökyüzünden bir parça taşımaktadır. Bugün, müze olarak “faaliyet” gösteren eserin girişi ücretlidir.

John Lennon’ın Semerkant’ta İşi Ne?

İçeri girdim, dua ettikten sonra bir köşeye geçip olanı seyretmeye başladım. Estetik bir “sunu” olarak hizmet veren türbenin içinde bir hanımefendi magazinel pozlar veriyor, bir rehber Timur’un granitten yapılmış mezarıyla türbenin süslemelerine değiniyor ve ben “mezarda” dahi rahat edebilmenin önemini kavrıyordum. Zira Sovyet dönemindeki türbeye ait mezar kazılarının “müze” statüsündeki bu eserin giriş koridorunda dev ekranlarda “turistik” bir nesne olarak sunulması koca Timurluların hükümdarı Emir’in hoşuna gitmese gerekti. Türbeden çıkıp yolun karşısında solda kalan camiye girdim. Namazı kıldıktan sonra bir miktar Kuran okuyup yoğun baş ağrısından ötürü kalan rotayı yarına erteledim.

Sabah kalkar kalkmaz günün rotasını belirlemeye niyetlendim. Zira son günümdü ve iyi değerlendirmek istiyordum. Registan’dan Maturidi merhumun kabrine rotayı belirleyip ertesi günün uçuşu için “check in” yapacakken planlarımı alt üst eden bir şey oldu. Farkında olmadan, onlarca kez bilet almama rağmen, dönüş biletini bir ay sonraya almıştım. Şaşkınlık, hüzün ve bir miktar öfke. Ailemi aramış durumu haber vermiştim. Annem sükunetle karşılamış ve beni rahatlatmıştı. Rotayı revize etmeden önce sakinlemek istemiş ve kahvaltıya inmiştim. Kahvaltıda Allah’ın bir ikramı bir sonraki güne emisyonlu bir bilet bulabilmiştim. Rotayı yeniledim ve yola koyuldum. İlk durak itikat imamımız İmam Maturidi’nin kabriydi.

Ehli Sünnet alimlerinin arasında önemli bir yere sahip İmam Maturidi bilhassa itikada taalluk eden meselelere dair kelamcı kimliğiyle anılmaktadır. Asıl adı Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Mâtürîdî es-Semerkandî olan merhumun günümüzde dahi kıymetini koruyan iki önemli eseri “Tevilatül Kuran” ve “Kitabüt Tevhid”tir. Semerkant’ın Maturid kasabasında doğmasına nispetle Maturidi diye anılan İmam’ın kabri uzun süre atıl kaldıktan sonra 2000’lerin başında İslam Karimov döneminde türbe hüviyetine kavuşmuştur. Karimov, belki de içerde müslümanlara karşı sert tavrını böyle bir “ihya” faaliyetiyle İslam ülkelerine karşı “prestij”ini kurtarmayı amaçlamıştır.

Türbeye girecekken türbe görevlisi beni “ecnebi” sanmış olacak ki bilet istedi. Kendisine Müslüman olduğumu, Türkiye’den geldiğimi ve merhumu ziyaret edeceğimi söyleyince içeriye girmeme izin verdi. Girdiğimde Kazak Türkü abilerle tanıştık. Çimkent’ten ziyarete gelmişler. Benim İstanbul’dan geldiğimi öğrenince abilerden biri İstanbul’da bir süre çalıştığını söyledi. Musafahalaştıktan sonra kıraat ve duaya koyuldum. Bir süre sonra birkaç Türk geldi, dua edip çıktılar. Görece uzun kaldığımdan ötürü vaktin çıkmasına az kalmıştı. Görevliye mescid sorduğumda türbede kılabileceğimi söylemişti. Nitekim merhumun türbesinde namaz kılıp Registan meydanına doğru yola koyuldum.

John Lennon’ın Semerkant’ta İşi Ne?

Yolda yürürken yabancı olduğumu zanneden çocukların iştiyaklı “hello”larına Türk olduğumu ifade edercesine “Selamün Aleyküm” ile karşılık verdim. Bilinçli yapıyordum bunu çünkü bir Batılıdan daha kuvvetli bağa sahiptik ve bunu hatırlatmalıydım. İlk sefer geldiğimde de zahirdeki Batılılara benzeyişimden ötürü duyulan sempatiye aşinaydım. Yaklaşık beş on dakikalık yürüyüşün ardından Registan’a varmıştım.

Registan, üç kadim eserin bir aradalığından ötürü “meydan” olarak isimlendirilmiştir. Uluğ Beğ, Şirdor(Şirdar) ve Tilla Kari medreseleri Türkistan coğrafyasında Semerkant’ın ilmi olarak önemine iyi bir işarettir. Sol tarafta bulunan Uluğ Bey Medresesi, giriş kapısındaki kitabeden anlaşıldığı üzere 1419 senesinde Uluğ Bey Gürgan tarafından yaptırılmıştır. İlk başta medrese özelliği dışında kervensaray ve hankhak(büyük tekke) işlevlerini görse de bir müddet sonra sadece “dini” ve “alet” ilimlerinin görüldüğü medrese olarak devam etmiştir. Uzun bir süre ilmi faaliyetlerine devam eden medrese, Sovyet döneminde bir süre depo olarak kullanılmıştır. Günümüzde müze olarak faaliyet göstermektedir. Kitabelerinden anlaşıldığı üzerinde içerdeki mescid 1419, giriş kapısıysa 1420 yılında inşa edilmiştir. Uluğ Beğ Medresesi, Türkistan ve özelde Timur mimarisinden izler taşımaktadır. Karşısındaki Şirdor(1619-1636) ve yanındaki Tilla Kari (1657-1659) medreselerine de ilham olmuştur.

Şirdor Medresesi’nin ismi ana giriş kapısından dolayı “Aslanlı Kapı” denmiştir. Uluğ Bey Medresesi esas alınarak yapılan bu eserde devletin gücünü simgeleyen motiflere yer verilmiştir. Sarı ve mavi tonların yoğun kullanıldığı eserde çiniler oldukça dikkat çekmektedir. İslam mimarisinde pek rastlanmayan hayvanlara dair sembollerin mitolojik arka planı bulunmaktadır.

John Lennon’ın Semerkant’ta İşi Ne?

Tilla Kari Medresesi ise üç kadimin sonuncusu olarak inşa edilmiş olup medrese özelliğinin yanında camii işlevi görmektedir. Nitekim bugün koruma altına alınan minber ve mihrabı görmeye değer bir güzelliktedir. Mimari olarak ilk iki esere öykünme söz konusudur. Üç kadim eserin uzunca bir süre ilmi havzanın beşiği olsa da günümüzde sadece “seyir” zevki veren bir “müze” işlevi görmesi üzerinde düşünülmeye değer bir meseledir. Medeniyet mefhumunun “süreklilik” arz etmediği takdirde geride sadece kendini hatırlatan “donuk” eserler bırakan bir “şey”e dönüşeceğine delildir.

Girişte, önce yabancı dilde daha sonra Türkçe rehberlik yapabileceğini söyleyenleri atlatıp sağ baştan gezmeye başladım. Şirdor’u dikkatle ve hayranlıkla gezip Tilla Kari’ye geçtiğimde yine ve yeniden ona rast gelmiştim. Medresenin sağ tarafındaki bölmeyi tamamlayıp mihrap ve minberin oraya geldiğimde görüp “Bunun pekişmiş bir tevafuk olduğu” kabilinden bir cümle kurmuştum kendisine. Taşkent ve Buhara’dan sonra Semerkant’ta yollarımız kesişmişti Fares abiyle. Beraber bir süre medreseyi gezmiştik. Daha sonra görüşmek üzere vedalaştıktan sonra Uluğ Bey Medresesi’ni de gezmiş ve kaldığım yere dönmüştüm. Özbekistan’da tekrar görüşemesek de ailesinin İstanbul’da oturması vesilesiyle sohbetimize Fatih’te devam edecektik. John Lennon’un mezkur sözü manasını bulmuştu sanki.

Bileti almış, trene atlamış ve nihayetinde uçağa binmiştim. Taşkent’ten İstanbul’a havalanırken tekrar gelmek için heyecanlanıyordum. Türkistan seyahatine heybemde kocaman ibretlerle veda ediyordum.