Deneme

Kıyametin Eşiğinde Aile

Tartışmaların Odağına Getirilen Aile Bizim aldığımız eğitimde aile, toplumun temel yapı taşı olarak nitelendirilirdi. Hâlâ sosyolojik literatürde bu kullanımın tekrarlandığını görüyoruz. Bu ifade doğrudur zira toplumsal değerler, normlar, roller, hiyerarşi… kı...

Tartışmaların Odağına Getirilen Aile

Bizim aldığımız eğitimde aile, toplumun temel yapı taşı olarak nitelendirilirdi. Hâlâ sosyolojik literatürde bu kullanımın tekrarlandığını görüyoruz. Bu ifade doğrudur zira toplumsal değerler, normlar, roller, hiyerarşi… kısacası topluma ait olan ne varsa öncelikle birincil sosyalleşme dediğimiz süreçte bireye aile tarafından aktarılır. Bundan dolayı mevcut toplum yapısını değiştirmek isteyenler öncelikle aile üzerinde dururlar. Örneğin Frankfurt Ekolü 1960’larda bir devrimin tepeden inmeci bir şekilde değil, temelden, yani aileden başlayarak hayata geçirilip kapitalist yapının yıkılacağını iddia ediyordu. 

Aile üzerindeki spekülasyonlar her geçen gün artıyor. 1970’lerde açık evlilik gibi modeller ortaya konulmuştu. Ailenin bir mutsuzluk kaynağı olduğu, sosyal açıdan dayatıldığı, bir kişi ve onunla ilişkiden meydana gelen çocuklar için bir ömrün heder edilemeyeceği, aile kurmak için dinî veya resmî bir akde gerek olmadığı, aynı cinsten insanların aile kurabileceği gibi çok farklı düşünceler âdeta bir bombardıman gibi yağıyor, insanların üzerine boca ediliyor. Normalleştirilmeye çalışılan yeni durum gereği “karı-koca”, “gayrimeşru ilişki”, “zina”, “gayrimeşru evlat” gibi kullanımlar dilden kaldırılıyor.

Rakamlarla Ailedeki Çözülme

Günümüz toplumlarında evlilik hızı düşüyor, evlenme yaşı artıyor. Evlilik hızının düşmesi, doğal olarak nikâhsız birlikteliklerin artması anlamına geliyor. Zira insanlar öyle ya da böyle sevdikleri insanlarla aynı evi paylaşmak, ortak bir hayat sürmek, hatta çocuk sahibi olmak istiyor, ancak nikâh gibi resmi bir zorunluluk içine girmek istemiyorlar. Avrupa’ya göre daha muhafazakâr olan ABD’de karı-koca ve çocuklardan oluşan aile oranı 1949’da % 84 iken, 2010’da % 50’ye düşmüş. Tek ebeveynli aile oranı % 5’ten % 17’ye yükselmiş. Aile olmayan haneler ise % 11’den % 33’e yükselmiş. Aile olmayan haneler denildiğinde yalnız yaşayanlar ve çeşitli sebeplerle bir arada yaşayan kadın ve erkekler anlaşılıyor. Mevcut evli çiftlerin yaklaşık yarısı evlenmeden önce birlikte yaşadıklarını belirtmiş ve hâlen % 8’i resmi nikâhları olmadan evlilik hayatlarını sürdürüyor.[1] Sosyologları asıl düşündüren, bu nikâhsız birlikteliklerin toplumca hoşgörüyle karşılanmasıdır. Üzerlerinde bir yaptırım hissetmeyen bireyler çok daha kolay bir şekilde nikâh yükümlülüğünden kaçıyorlar. 

Türkiye’de nikâhsız yaşayan çiftlerle ilgili resmi bir oran bulunmuyor. Özel bir üniversitede okuyan öğrencilerle yapılan bir araştırmada (2007) katılımcıların % 7’si partneriyle birlikte yaşadığını belirtmiş.[2] Türkiye çapında 12 üniversitede uygulanan geniş çaplı bir başka araştırmada (2007) üniversite öğrencilerinin % 27’si evlilik dışı birliktelikleri onayladıklarını belirtmiş, % 14’ü ise kararsız kalmış. Bu konuda kız ve erkek öğrenciler arasında bir farklılık görülmüyor. Güney ve Batı Anadolu kökenli gençler arasında evlilik dışı birlikteliklere olumlu bakma oranı daha yüksek çıkıyor.[3] 

Nikâhsız birliktelikler evlenme oranlarını da etkiliyor. Ancak Türkiye’nin kaba evlenme hızına (bin kişiye düşen evlenme sayısına) baktığımızda genel geçer bir değerlendirme yapmak güç, zira rakamlar dalgalanma gösteriyor. Örneğin 1970’lerde kaba evlenme hızı ‰ 6’lar civarında seyrederken, 1980’lerin sonunda ‰ 8’e çıkmış, sonra gerileme başlamış, 2005’te ‰ 9,35 gibi zirve bir orana ulaşmış, sonra düzenli bir gerilemeyle 2023’te ‰ 6,63’e düşmüş.

Kaba evlenme hızındaki dalgalanmaya rağmen ilk evlilik yaşının son yıllarda düzenli olarak yükseldiğini görüyoruz. Nikâhsız birlikteliklerin yanında uzayan eğitim ve meslek edinme süresi, yeni açılan evin masrafları, evlilik sorumluluğu altına girmek istememe gibi sebepler de evliliği geciktiriyor. Türkiye’de 2001’den 2024’e kadınlarda ilk evlilik yaşı 22,7’den 25,8’e, erkeklerde ise 26’dan 28,3’e yükselmiş. Evliliğin gecikmesi genel anlamda evlilik oranının düşmesi, daha az çocuk sahibi olma, gebelik ve doğumda daha fazla problem olması anlamlarına geliyor.

Türkiye’de kaba doğum hızı (bin nüfus başına düşen canlı doğum sayısı), doğum sayısı ve toplam doğurganlık hızı (bir kadının doğurgan olduğu dönem boyunca doğurabileceği ortalama çocuk sayısı) düzenli olarak düşüyor. 2001’de ortalama 2,38 olan çocuk sayısı 2023’te 1,51’e gerilemiş 2022 yılında Avrupa Birliği’ne üye olan ülkeler arasında ortalama çocuk sayısı 1,46’ydı. Dolayısıyla Türkiye Avrupa Birliği ortalamasına oldukça yaklaştı. Nüfusun yenilenebilmesi için ortalama 2,1 çocuk olması gerektiği için 2023’teki 1,51’lik rakam basında önemli bir yer buldu ve Türkiye nüfusunun geleceği konusunda tartışmalara neden oldu. Aslında Recep Tayyip Erdoğan başbakan olduğu 2008 yılında ailelere 3 çocuk yapma çağrısında bulunmuş, hatta bu çağrı pek çok tartışmaya sebep olmuştu. Ancak Erdoğan 3 çocuk ısrarından vazgeçmedi ve daha sonraki yıllarda da bu söylemini sürdürdü. Hükümet çocuk sayısını artırmak için devletçe ödenen aile yardımındaki 2 çocuk kısıtını 2011’de kaldırdı, günde 1,5 saat olan süt iznini 3 saate, doğum sonrası 8 hafta olan analık izninden sonra tercihe bağlı olarak kullanılabilen 12 aylık maaşsız izin hakkını 24 aya çıkardı. Ancak şüphesiz doğum sayısının azalmasında sadece söz konusu yasal kısıtlılıklar etkin değildi ve yukarıda gösterdiğimiz üzere çocuk sayıları gittikçe düştü. Bunun üzerine iktidar 2025’i “Aile Yılı” olarak ilan etti. Bu çerçevede alınan en önemli karar çocuk yardımlarının işçi veya memur olmasa da bütün annelere yapılmasıydı ve yardım oranlarında önemli artışlar oldu. İlk çocuğunu doğuran anneye bir defalık 5.000 TL, ikinci çocuğunu doğuran anneye aylık 1.500 TL, üçüncü ve sonraki çocuklarını doğuran anneye aylık 5.000 TL verileceği hükme bağlandı. Devlet memurlarının 2025 yılı çocuk yardımlarının 500 TL olduğu düşünülürse özellikle üçüncü çocukta çok önemli bir artışın olduğu açık. Ancak yine de söz konusu meblağlar tek başına motive edici olmaktan uzak görünüyor.

Evlilik yaşının gecikmesi ve çocuk sayısının düşmesi kadar önemli olan bir diğer mesele de şüphesiz, boşanma oranlarındaki artış. Türkiye’de 1940’larda ‰ 0,3 civarında olan kaba boşanma hızı (Belli bir yıl içinde her 1 000 nüfus başına düşen boşanma sayısı) 1990’lara kadar yarı yarıya artmış. Ancak örneğin 1995’te ‰ 0,47 olan kaba boşanma hızı 2001’de travmatik bir şekilde ‰ 1,41’e yükselmiş, 2021’de ‰ 2,09’a çıkmış. Bu, oransal olarak dört kat bir artış demektir ve tehlikenin büyüklüğüne işaret eder. 

Rakamların Ötesinde Aile

Rakamlar bazen yol gösterir, bazen yanlış yollara götürür. Aileyle ilgili olumsuz rakamlara baktığımızda çözüm olarak ilk akla gelen yine rakamlardır: Evlilik kredisi vermek, eş için nakdi yardım yapmak, doğum parası vermek, çocuk başına verilen desteği artırmak… Bunlar küçümsenecek şeyler değildir ve bir ölçüde fayda da sağlayacaktır. Ancak günümüzde kısa vadeli ve rakamsal tedbirlerin çare olamayacağı daha geniş bir problemle karşı karşıyayız. İnsanlar artık gittikçe daha artan bir şekilde bireysel haz ve tatmin peşine düşüyor, bunlara engel olacağını düşündükleri otoritenin ve sorumlulukların altına girmek istemiyorlar. Bu durumdan da en büyük payı aile alıyor.

Bugün insanları aile kurmaya itecek nasıl bir motivasyondan söz edebiliriz? Geleneksel olarak çok önemsenen nesli sürdürme, soyadını yaşatma arzusu günümüz insanı için bir anlam ifade etmiyor. Makro planda toplumun nüfusunun sürdürebilmesi için gerekli asgari çocuk sayısı söylemi de bireylere anlamlı gelmiyor, zira kendi hayatlarından sonraki toplumla ilgilenmiyorlar.  

Aile, üreten bir ekonomik birim olma özelliğini kaybetti, artık ne kadar çok aile bireyi varsa o kadar tüketim ve harcama akla geliyor. Yine aile hastalıkta ve yaşlılıkta dayanışma işlevinin önemli bir kısmını resmi kurumlara, sosyal yardımlara devretti. Şüphesiz ailenin en önemli işlevlerinden birisi de biyolojik bir ihtiyaç olarak cinselliğin tatmin edilmesi. Ancak dinin güç kaybetmesi, ahlâkî yapının ve toplumsal normların değişimiyle birlikte serbest cinsel birlikler hoşgörüyle karşılık görünce bireyler nikâhtan uzaklaşmaya başladılar, hatta nikâh –içeriğindeki sadakat değerinden dolayı- sınırsız ve kuralsız cinsel hazzın önünde bir engel olarak görülmeye başlandı. 

Popüler psikolojide iddia edildiği gibi çocuksu bir ruh hali yaşayan, sürekli olarak sorumluluktan kaçınan[4] Peter Pan’larla karşı karşıyayız. Bireyler karı-koca olmanın sorumluluğunu, özellikle de çocuk yetiştirme sorumluluğunu üzerlerine almak istemiyorlar. Bu durum bir taraftan kendini yetersiz hissetmekten kaynaklanıyor, ancak diğer taraftan bazıları hayatlarının böyle sorumluluklarla “heder” edemeyeceklerini savunuyorlar. Evlilik âdeta zorunlu kürek cezası, çocuk sahibi olmak ise hayat boyu sürecek bir kölelik gibi düşünülüyor. 

Şüphesiz yine insanlar duygularının, geleneğin, dinin vb. etkisiyle bir ömür aynı yastığa baş koymak, anne-baba olmak üzere evleniyorlar. Ancak yukarıda anlattığımız zihin yapısı hâkim oldukça evliliklerinden kolay bir şekilde vazgeçebiliyorlar. Eşler arasında geçimsizlik veya şiddet yaşanmasa bile bir süre sonra rutinlik, monotonluk, elektriğin kaybolması, heyecanın yitirilmesi gibi bir kuşak öncesinin anlamakta zorlandığı bahanelerle evlilikler sonlandırılıyor. 

Ailenin üzerine gelen çığ o kadar büyük ki herhangi bir ideoloji, gelenek ya da din artık karşı koyacak güçten yoksun gibi görünüyor. Sloganik bir tarzda dinin ailedeki çözülmeye çözüm olacağını iddia etmek kolay değil, zira dindar insanlar arasında bile yukarıda özelliklerini saydığımız zihniyetin kuvvet kazandığını görüyoruz. Şüphesiz bize düşen görev öncelikle aile konusundaki probleme dikkat çekmek. Ancak belki de tarihin dönülmez bir anındayız ve kıyametin önüne hiçbir şey geçemeyecek. 



[1]   Richard Schaefer, Sosyoloji, Çev. ed. Simten Coşar, Palme Yayıncılık, Ankara, 2013, s. 313, 327.
[2]   Gül Pınar, “Üniversite Son Sınıf Öğrencilerinin Evliliğe Bakış Açısı,” Aile ve Toplum, Cilt: 4, Sayı: 14, Nisan-Mayıs-Haziran 2008, s. 51.
[3]   Nesrin Türkarslan, Semra Yurtkuran Demirkan, Üniversite Son Sınıf Öğrencilerinin Evliliğin Kuruluşuna İlişkin Görüş ve Düşünceleri, Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2007, s. 96-97.
[4]   Bkz. Dan Kiley, Peter Pan Sendromu, Çev. Semra Kunt (Ankara: HYB Yayınları, 1997), 37-38.


Editörün Seçtikleri