Akıncılar: İslamcılığın İlk Örgütlü Gençlik Hareketi Üzerine Bir Yorum
Akıncı gençliği ile bugünün gençliğini karşılaştırmak, hareketin mirasını değerlendirmenin bir yolu olabilir. Dönemin şahitleri, kendi kuşaklarında dava kutsiyeti, güçlü bir ibadi birliktelik, fedakârlık ve dayanışma duygusunun baskın olduğunu; buna karşılık bugünün gençliğinde bu özelliklerin yıprandığını, ama teknoloji kullanımı ve akademik donanım bakımından belirgin bir üstünlük bulunduğunu vurgulamaktadır.
Hatice BalinUzm. Sosyolog"Bir hareketi 'ilk' yapan, kronolojik önceliği değil; kendinden sonrakilere bıraktığı dilin ve örgütlenme aklının kalıcılığıdır."
Türkiye'de İslamcılığın yirminci yüzyıldaki serüvenini konuşurken, çoğunlukla düşünce adamlarından, dergilerden ve siyasi partilerden söz ederiz; gençliğin, yani hareketin en aksiyoner ve en örgütlü katmanının kendisinden nadiren bahsedilir. Oysa bir düşüncenin ideoloji hâline gelip toplumsal bir harekete dönüşmesi, onu sokakta, okulda, mahallede taşıyacak bir gençlik kadrosu bulmasıyla mümkündür. Bu yazının iddiası şudur: Akıncılar, Türkiye'de İslamcılığın kendi başına, bağımsız ve kitlesel bir gençlik hareketi olarak ete kemiğe büründüğü ilk örgütlü deneyimdir. Bu iddiayı temellendirmek için önce hareketin doğduğu zemine, sonra kurumsal önceline (MTTB), ardından kendi özgün örgütlenme mantığına, fikri kaynaklarına, söylemine ve iç gerilimlerine bakmak; son olarak da bu "ilk olma" iddiasının bugüne ne söylediğini sormak gerekiyor.
Toplumsal hareketi, bir toplumun bilgi, inanç, değer, aile, eğitim, din, ekonomi ve tabakalaşma düzeninde iz bırakan köklü dönüşümlerin öznesi olarak tanımlayabiliriz; "parçası olduğu toplumda ya da grupta değişme meydana getirmek ya da bir değişmeyi engellemek üzere süreklilik içinde eylemde bulunan bir insan topluluğu" bu tanımın özüdür. İslami hareket ise, bu genel tanımın İslami referanslar - Kur'an ve sahih sünnet - temelinde özelleşmiş bir versiyonudur; amacı, biriken İslami tecrübeyi kendi çağının idrakine, iktisadi, ictimai, siyasi, hukuki, edebi ve irfani bütün alanlarda en sahih biçimde taşımaktır. Akıncılar'ı bu iki tanımın kesişiminde okumak, onu yalnızca nostaljik bir hatıra değil, sosyolojik bir vaka olarak ele almayı mümkün kılar.
Akıncılar'ın "ilk" olma iddiasını anlamlı kılan şey, doğduğu tarihsel anın kendisidir. 1970'li yıllar, hem Batı'da hem Türkiye'de toplumsal hareketliliğin doruğa çıktığı bir dönemdi; Batı Almanya'da başlayan öğrenci hareketleri Fransa'ya sıçramış, 1973 petrol krizi Avrupa'yı umutsuzluk ve tedirginlikle sarsmıştı. Türkiye ise 1961 Anayasası'nın getirdiği görece liberal ortamda, kırdan kente göçün ve sanayileşmenin hızlandırdığı bir siyasallaşma dalgasıyla karşı karşıyaydı; Zonguldak madencilerinin 1968 grevinden Derby Lastik işgaline uzanan bir işçi hareketliliği, üniversite gençliğini de sağ-sol kutuplaşmasının tam ortasına itmişti. İşte tam bu noktada, 12 Mart 1971 ile 12 Eylül 1980 darbeleri arasındaki gergin aralıkta, Müslüman gençlik de kendi cephesini kurma ihtiyacı duydu. Akıncılar'ı "ilk" yapan, bu ihtiyacı sol ve sağdan bağımsız, kendi diliyle ve kendi örgütlenme mantığıyla karşılamış olmasıdır.
Akıncılar'ı MTTB'den ayıran şey, sadece kuruluş tarihi değil, temsil ettiği toplumsal tabandır. MTTB, 1916'da kurulmuş, Cumhuriyet'e geçişin bütün sıkıntılarını üzerinde taşımış, hatta bir dönem CHP'nin gençlik kolu gibi işlemiş bir kurumdu; Burhanettin Kayhan döneminde İslami bir çizgiye oturması ve amblemini kurttan Kur'an'a teşbihle kitaba çevirmesi, zihinsel bir dönüşümün sembolik karşılığıydı. Ne var ki MTTB'nin sınırı nettir: yalnızca üniversiteli, okuyan gençliğe seslenir; örgüt disiplinini aldığı ilk hayır teşkilatlanması da bu çerçevede kalmıştır. Bu, taşradan İstanbul'a gelen öğrenciler için bir sığınak olsa da, okula gitmeyen, esnaf çıraklığı yapan ya da işçi olarak çalışan geniş bir gençlik kesimini kapsam dışında bırakır. Akıncılar'ın tarihsel yeniliği tam da burada başlar: 1970'lerin ortasında, okuyan ve okumayan gençliği aynı çatı altında toplayan bir yapı kurarak, MTTB'nin bıraktığı boşluğu doldurmuştur. Bu iki hareketi birbirinin rakibi değil, art arda gelen iki nesil olarak okumak daha doğru görünüyor.
Akıncılar'ın İslamcı gençlik hareketleri tarihinde bir milat sayılabilmesinin asıl gerekçesi, kurduğu örgütlenme modelinin ölçeğidir. İllerde, ilçelerde, hatta bazı köylerde yedi kişinin bir araya gelip dernek kurabildiği bu yapı, kısa ömrüne rağmen 600'e yakın şubeye ulaşmış; dönemin gençlik hareketleri arasında en yoğun örgütlenmeyi başaran İslami yapı olmuştur. Bu, CHP'nin gençlik kolu, MHP'nin ülkü ocakları ya da MSP'nin gençlik teşkilatları gibi zaten siyasallaşmış, tepeden kurulu yapılarla kıyaslandığında dikkat çekicidir; Akıncılar taşradan, mahalleden yukarı doğru büyümüş bir kitle hareketiydi. Solun devrimci kanadını DEV-GENÇ, DEV-YOL ve DEV-SOL temsil ederken, sağda ülkü ocakları vardı; İslamcı camianın sokaktaki sesi ise büyük ölçüde Akıncılar'dı. Burada altı çizilmesi gereken bir ayrım var: Akıncılar'ın zihniyeti MSP'nin gençlik kollarıyla birebir örtüşmedi, MTTB'nin partiler üstü duruşuna kıyasla siyasete biraz daha yakın durdu, ama bu yakınlık onu bir parti uzantısına indirgemedi - kendi bağımsız aklını korudu.
Şiddet sorusu, bu bağımsızlığın en çetin sınandığı yerdir. Akıncılar'ın sokak çatışmalarına girip girmediği sorulduğunda, dönemin şahitlerinden alınan cevap, hareketin kendi şiddet algısını da ortaya koyar: çatışmalara tamamen yabancı kalmadıklarını, ama eylemci sol ve eylemci sağ kadar saldırgan davranmadıklarını, yalnızca arkadaşlarına ya da inançlarına yönelik bir saldırı karşısında haklarını savunduklarını ve bunun bedelini yüzlerce arkadaşlarının canıyla ödediklerini aktarmışlardır. Bu, hem dönemin şiddet sarmalından tamamen azade kalamadıklarını hem de kendilerini bilinçli biçimde "saldırgan değil, savunmacı" bir çizgide konumlandırdıklarını gösteren, kendi içinde gerilimli bir özet sayılabilir.
Akıncılar'ı bir "ilk" olarak öne çıkaran bir başka özellik, beslendiği kaynakların çoğulluğudur. İdeolojik planda Necip Fazıl Kısakürek, Sezai Karakoç, Nurettin Topçu, Cemil Meriç ve Mavera dergisinin "Yedi Güzel Adam"ı; kendi yayın organlarında ise Akif İnan ve Erdem Beyazıt gibi isimler öne çıkar. Ahlaki damar, Erenköy'de Sami Efendi ve İskenderpaşa'da Mehmed Zahid Kotku Hazretleri gibi tarikat çevrelerinden beslenirken; siyasi damar Milli Görüş hareketine, sonrasında İran, Pakistan ve Afganistan'daki toplumsal hareketlerin yansımalarına, Müslüman Kardeşler ve Hasan el-Benna'nın külliyatına, Mevdudi ve Cemaat-i İslami'nin metinlerine uzanır. Bu çok kaynaklılık, tesadüfi değildir; aksine, henüz kurumsallaşmamış bir hareketin, elinin ulaştığı her sahih kaynaktan beslenerek kendi sentezini kurma çabasının işaretidir. Akıncılar'ı sonraki İslamcı gençlik yapılarından ayıran da bu erken dönem sentezciliğidir - tek bir kaynağa, tek bir şeyhe ya da tek bir partiye bağlı kalmama refleksi.

Akıncılar dergisi, hareketin kendi kimliğini en açık biçimde yazıya döktüğü yerdir. Derginin o dönemki yayın yönetmenliğini üstlenen isim, yayın ilkelerinin kendi hayatında hâlâ geçerliliğini koruduğunu belirtmiştir; bu ilkelerin özü, tüm Müslümanları kardeş bilen, şahısları hedef almayan, tebliğ ve daveti önceleyen, muhalif bir dile kaymayan bütünleştirici bir yayıncılık anlayışıdır - bu, dönemin bazı İslami yayınlarının birbirini ölçüsüzce eleştirdiği bir ortamda bilinçli bir tercih olarak okunmalıdır. On iki sayı süren dergide Asr-ı Saadet ile Hicri 1400 arasındaki dönem "tağut" ve "mürted" kavramlarıyla anılmış; Müslümanın önce bireysel şuura, sonra cemaatleşmeye, nihayet devletleşmeye doğru ilerlemesi gerektiği "Tebliğ, Davet, Hicret, Cihat, Devlet" formülüyle özetlenmiştir. Kasım 1979'daki "Hicri 1400'de Sınırsız ve Sınıfsız Hicret Devleti'ne Doğru" başlıklı özel sayı, âdeta bir manifesto işlevi görmüş; bireysel, toplumsal ve siyasal şuuru birbirini tamamlayan üç aşama olarak tarif etmiştir (Akıncılar, 1979: 3) [1.]
Akıncılar'ın dili üzerine düşünmek, dönemin baskı ortamını da anlamayı gerektirir. Hareketin söylemi ve sloganları özünde İslami olsa da, Türkiye'deki sistemin doğrudan İslami bir dile tahammülü sınırlı olduğu için, kendilerini Filistin ve Afgan marşlarının diliyle - "İran, Pakistan, sıra sende Müslüman", "Şah, Butto, Hüveyda, sıra bizim Kenan" gibi sloganlarla - ifade etmeyi tercih etmişlerdir. Bunu "kendini unutup dışarıya endekslenmek" olarak okumak yüzeysel bir yorum olur; asıl mesele, içeride doğrudan konuşmanın mümkün olmamasıdır. Aynı ölçüde dikkat çekici olan, çatışmacı ya da aşağılayıcı bir dile hiçbir zaman prim vermemeleridir; bu ölçülü dil tercihinin, hareketin bugün hâlâ saygıyla anılmasında payı olduğu söylenebilir
Akıncı gençliği ile bugünün gençliğini karşılaştırmak, hareketin mirasını değerlendirmenin bir yolu olabilir. Dönemin şahitleri, kendi kuşaklarında dava kutsiyeti, güçlü bir ibadi birliktelik, fedakârlık ve dayanışma duygusunun baskın olduğunu; buna karşılık bugünün gençliğinde bu özelliklerin yıprandığını, ama teknoloji kullanımı ve akademik donanım bakımından belirgin bir üstünlük bulunduğunu vurgulamaktadır. Aynı tanıklığa göre, o dönemin gençliğinde dünyevi bir beklenti neredeyse yoktu; "Allah için ne yapabilirim" sorusu, bugünün daha çok "bu işten ne kazanırım" sorusuna bıraktığı yeri dolduruyordu. Bu karşılaştırmayı nostaljik bir yakınma olarak değil, iki farklı gençlik tipolojisinin - idealist ama donanımsız olan ile donanımlı ama motivasyonu zayıflamış olan - sentezine duyulan ihtiyacın bir teşhisi olarak okumak mümkündür.
Sonuç: "İlk" Olmanın Anlamı
Bütün bu veriler ışığında en başa, tanıma dönebiliriz: İslamcılık, Akif Emre'nin vurguladığı gibi başka şeylere eklemlenmiş bir payanda değil, kapitalizmle sosyalizm, sağcılıkla solculuk arasında sıkışmayan, kendi başına bir düzen ve sistem iddiasıdır; Sait Halim Paşa'dan Akif Emre'ye, Muhammed İkbal'den Aliya Izzetbegoviç’e, Necip Fazıl'dan Sezai Karakoç'a uzanan, tek bir isme indirgenemeyecek bütüncül bir düşünce geleneğidir - ve her zaman muhalif bir duruşu işaret eder. Akıncılar'ı bu tanımın ilk kitlesel gençlik karşılığı saymamızın gerekçesi budur: 1970'lerin çatışma ortamında sağcılığa ve solculuğa karşı üçüncü bir yol olarak, kendi bağımsız örgütlenmesiyle, kendi yayın organıyla ve kendi manifestosuyla ortaya çıkan ilk İslamcı gençlik hareketi olmasıdır. Dört yıl gibi kısa bir ömrü olsa da, 1980 darbesiyle kapatılmasının ardından bile bir kuşağı biçimlendirmiş, bugün siyasette ve toplumun değişik kesimlerinde aktif rol alan pek çok ismin yetiştiği bir ocak olmuştur.
1. Akıncılar Dergisi, 1979: 3 (Hicri 1400 özel sayısı, "Hicri 1400'de Sınırsız ve Sınıfsız Hicret Devleti'ne Doğru" manifestosu).
Not: 2018 yılında TDE'de makale yazmak amacıyla, Akıncılar'ın önderliğini yapmış tüm ağabeylerimizle mülakatlar gerçekleştirerek hazırladığım araştırma notlarına dayanan bu yorum yazısını tamamlayıp istifadenize sunma fırsatını bana veren İnsicam Dergimize ve mülakatlarda bana destek veren ağabeylerimize gönülden teşekkür ederim.