Akıncılar ve Bir Devrin Kültür Sermayesi Üzerine Bazı Notlar
Dünyada olup bitenleri göz ardı edersek o dönem düşünce dünyamızı şekillendiren önemli bir etkeni ihmal etmiş oluruz. Sol gelenekteki 68 kuşağı efsanesinden bahsetmiyorum elbette. İthal ve sahte olandan değil çağlar boyu bize ait olan bir dünyadan bahsediyoruz. Cezayir’in bağımsızlık mücadelesi. Arkasından Kudüs’ün işgaliyle sonuçlanan 67 Arap- İsrail Savaşı. Bütün bunlara duyarsız kalan siyasi ve idari bir atmosfer. Şairlerimiz, yazarlarımız tepkilerini eserleriyle verdi, gençler meydanlarda, duvarlarda İslam dünyası haritasını hatırlatmaya çalıştı.
Kemal KahramanDr., Tarihçi1970’li yılların sonlarında İzmir’de üniversite öğrencisi iken otobüslerle Ankara’ya gittiğimizi hatırlıyorum. Akıncılar teşkilatının bir mitingi vardı. Sabah ulaştığımız başkentte heyecanlı anlar yaşandı, başka şehirlerden gelen arkadaşlarla görüştük. Görüşmenin, tanışmanın daha önemli olduğu bir devirdi. Arkasından ilgi alanımız olan kültür ve yayın merkezlerine geçtik. Çankaya taraflarında kurulan Mila Haber Ajansı’na ziyaretimiz oldu. Rahmetli Yaşar Kaplan’la tanışma, sohbet…O sırada bir yandan Aylık Dergi’yi çıkarıyor. Büyük Doğu dergisinin bıraktığı yerden önce Diriliş, sonra Edebiyat, arkasından Mavera gibi dergilerin kitap yayınlarıyla birlikte Türkiye kültür hayatına damgasını vurduğu bir dönemden söz ediyoruz.
Ülke kargaşa ve kaos içinde, sokaklar sağdan soldan kurtuluş reçeteleri sunan örgütlerin uygulama alanı olmuş, devlet kurumları da bu kutuplaşmalardan payını alıyor. Gazeteler her gün gösteri, çatışma, saldırı haberleriyle dolu. Bir bakıma temsil yeteneği zayıf olan siyasi sistemin yapamadığını sokaklar, meydanlar yapıyor. İşin ilginç yanı bütün tarafların kendine göre oldukça etkili, üretken, seviyeli, okunan, takip edilen bir kültürel arka planının bulunması. Belli yaştaki veya özelliklerdeki gençler muhtelif örgüt isimleri altında sokaklarda mücadele veriyor olabilir. Zaman zaman çatışmalar da yaşanıyor olabilir. Bunların birçoğunu ancak aradan şu kadar zaman geçtikten sonra ve Türkiye o günlerden bu günlere geldikten sonra yeni yeni çözümleyebiliyoruz.
O günleri yaşamış olan arkadaşlarımız ve büyüklerimiz yine de bir pişmanlık veya hatırlamak istemedikleri bir tecrübe olarak değil, mevcut şahsiyetlerini inşa eden nitelikli, heyecanlı, fedakâr bir dönem olarak hatırlıyor. Gerçekten sokak eylemlerine katılan gençler kendi başlarına kaldıklarında bir şeyler okuyor, bugünlere kadar evlerini süsleyen zengin kütüphaneleri oluşmaya başlıyordu. Elbette aile yapısı, karakter, eğitim gibi faktörler gençlerin eylem biçimini, kitaba ayırdıkları zamanı ve kitap türlerini belirliyordu ama ortak özellik herkesin kitap ve dergi okumasıydı. Bilgisayar, cep telefonu gibi insanı meşgul eden iletişim araçlarının yokluğu bu durumda bir avantaj olabilir. Fakat o günlerin ülke ve Dünya atmosferini de dikkate almak gerekiyor.
Siyasiler ekranlarda enflasyon, zam, vatan, millet hesapları yaparken aydınlar, yazarlar, şairler, kendi birikimlerine göre düşüncelerini ve eserlerini ortaya koyuyordu. Ülkenin kültür, sanat ve düşünce hayatı bakımından velut bir dönemdi. Sokaklarda, duvarlarda slogana dönüşen çözüm formüllerinin arkasında yazarların, şairlerin kalemiyle ortaya koyduğu yeni bir dünya tasavvuru vardı. O dönemin yazarlarına, şairlerine bakın ne kadar idealist, fedakâr, inançlı olduklarını fark edeceksiniz. Özgün, ses getiren, kanaat önderliği yapan eserler, kurumsal yapıların dışındaki nispeten özgür ortamda ortaya konan eserlerdi. Tabi sık sık yasal engellerin sınırlarıyla karşılaşıyorlar. Kamuda çalışanlar ya üç maymunu oynuyor, değilse düşüncesi veya yaşam biçimi nedeniyle irili ufaklı bedeller ödemeyi göze alıyordu.
Bedel ödemek denince ilk akla gelen elbette Necip Fazıl’dı. Sakarya Türküsü’nü 1949’da yayınlamıştı. Dönemi bilenler başına neler gelebileceğini tahmin etmekte zorlanmayacaktır.
Sakarya, saf çocuğu masum Anadolu’nun
Divanesi ikimiz kaldık Allah yolunun.
Buradaki Sakarya sembolü rastgele seçilmiş değildir. Medeniyetimizin son devletinin çınarı fidan halindeyken Sakarya boylarında gelişip serpilmiştir. Necip Fazıl’ın şiirleri, konuşmaları, prensipleri net bir şekilde ortaya koyan, üstelik kolayca akılda kalan üstün bir nitelik taşıyordu. Adeta destansı bir dönemin şekil ve ruh olarak son büyük temsilcisiydi. Sadece sanata ve edebiyata yakın aydınlara değil bütün bir millete hitap eden üslubu, dili, duruşu, sesi, anlamı vardı. Nice nesiller onun mısralarıyla beslendi, büyüdü, olgunlaştı. Bugün bile ilerlemiş yaşına rağmen Sakarya Destanı’nı, Gençliğe Hitabe’yi ezberden okuyacak birçok insan bulabilirsiniz.
Sahnelerde bizim dünyamızı yansıtacak esaslı bir şiir okunmak istendiğinde akla hemen onun şiirleri gelir. Belki bir de Mehmet Akif, Arif Nihat Asya, işte o kadar. Böylesine meydan yerine çıkmış bir insanın o dönemde sık sık hapishane duvarlarını görmesi normaldi. Bunlardan birisi 1960 ihtilalinde oldu. 1961’de Zindandan Mehmet’e Mektup şiiri yayınlandı. Aslında oğlu Mehmet’e yazılmış bir mektuptu ama “Mehmet” sembol oldu Anadolu sathındaki bütün Mehmetleri içine aldı, zaman boyutunu da aşarak günümüze kadar bütün Mehmetler bu mısralarla hayat buldu.
1970’li yıllar derseniz Sakarya Türküsü ve Zindandan Mehmet’e Mektup’u bilmeyen genç yok gibiydi. Sokaklarda, meydanlarda gençler, aydınlar, akademisyenler… Okumuş okumamış ayrımı yapmadan aynı davaya inanmış gönüller bu şiirlerde gerçek ifadesini buluyordu. Onun el vermesiyle yetişen nesiller geleceğin Türkiye’sine damgasını vurdu. 60 ihtilali ülkeyi kasıp kavururken Necip Fazıl 1962 yılında şiirlerini Çile adlı kitapta topladı. Bu, umutların tükenmediği anlamına geliyordu. Siyasi atmosferin bütün umutsuz görünüşüne rağmen onun açtığı yoldan giden aydınlar, yazarlar, eserlerini, emeklerini ortaya koymaya başladı. Bu süreçte Necip Fazıl’ın 1968’deki ünlü Van Konferansını, unutmamak gerekiyor; Özlediğimiz Neslin Vasıfları.
Necip Fazıl adına ilk iliştirilecek isim kuşkusuz Sezai Karakoç’tur. Daha 50li yıllarda yayınladığı Monna Rosa adlı destansı şiiriyle hem gençlerin hem de üstadın gözüne girmiş durumdadır. Necip Fazıl’ın oğlundan gerekli özleri aldıktan sonra “Diriliş” kavramı çevresinde yepyeni bir biçimde kendine has bir oğul meydana getirdi ve eserlerini orada vermeye başladı. 1975’te yayımladığı Zamana Adanmış Sözler konumuz açısından büyük önem taşıyor. Necip Fazıl gibi vezinli kafiyeli şiir yazmamakla beraber onun da dillere destan olan mısraları vardır ki başında işte bu şiirindeki Ey Sevgili kısmı gelir. O günkü gençlerin ruhunu beslediği gibi günümüze kadar dillerden yani gönüllerden düşmemiş, bu kadar halka mal olan bir şiiri Cumhurbaşkanı da mikrofonlardan okumuştur. Tabi bu bağlamda bir yıl sonra gelen (1976) Diriliş Nesli’nin Amentüsü’nü de unutmamak gerekiyor. Eğitim sisteminin bıraktığı büyük boşluk karşısında düşünürler, şairler, önderler gençler için bir inanç manzumesi ortaya koyma gayreti içindedir.
Biraz geriden alırsak, yıl 1970; Şule Yüksel bir dönem kadın-erkek bütün inanmış gönüllerde fenomen olan ünlü Huzur Sokağı’nı yayınladı. Şahsiyet olarak inanmış hanımların yeni dünyada nasıl yaşaması, düşünmesi ve giyinmesi gerektiği konusunda belki ilk rol model oldu.
Yıl 1972, Erdem Bayazıt Sebep Ey adlı şiir kitabını yayımlıyor;
Dünyanın kalbini dinle geliyor adım adım
Dallar meyveye dursun toprak tohuma dursun
İnsan barışa dursun selama dursun zaman
Sabır savaş zafer. Adım: Müslüman.
Bu mısralar genç ihtiyar herkesin kalbinde, okulda, sokakta, meydanlarda yankı buldu. Bir şeyler yapmak isteyen canlara can kattı. Erdem Bayazıt’ın davudi sesi o dönem yapılan bütün çalışmaların, siyasetin, kültürün, düşüncenin arkasında yaslanılan bir dağ gibi duruyordu. O dönemin kaotik ortamında kaybettiğimiz canları şöyle tarif ediyordu;
Onlar gittiler
Yalnız bir yemin kaldı aramızda
Ben şimdi bu yanda
Kasılmış çıplak bir kurşun gibiyim
Namluda.
Günümüzün konforlu ortamından baktığımızda o günleri çözümlemek kolay görünmüyor. Şiirlerin adlarına bakın; Önden Giden Atlılar, Güneşçağ Savaşçıları, Diriliş Saati, Sürüp Giden Çağlardan. Şu odaklanmaya bakar mısınız;
Güneşçağ öncüleri yolları tuttu dua erleri tuttu
Yüzleri Mekke ülkesi gözleri medine çeşmesi

Elleri altınçağ mimarı.
Yitik bir medeniyeti tasvir çabaları… Arkasından Cahit Zarifoğlu 1973’te Yedi Güzel Adam’ı yayınlıyor. Kültür dünyamız o gün bugün yarım asırdır bu güzel insanları konuşuyor.
Burada Salih Mirzabeyoğlu’na ayrı bir parantez açmak uygun olabilir. O da kendini bütün inançlı yazarlar, şairler gibi Necip Fazıl’ın nesli olarak görüyor. Üstadın kendisiyle görüşüyor ve övgülerine mazhar oluyor. 1979’da onun Gölge Dergisi Çağlarüstü Mutlak Fikre Doğru sloganıyla ortaya çıkıyor. Akıncı kavramını sık kullanıyor, adeta teşkilatla bu dergi arasında manevi bir bağ kuruluyor. O günleri yaşamış gençler olarak mısraları hala kulaklarımızda çınlıyor;
Sen Eritre’desin çocuk
Sen Moro’da
Sen yıllarca zulmedilensin
Türkistan’da, Azerbaycan’da
Kırım’da
Kan denizinde boğulansın Ortadoğu’da
Terkedilensin Trakya’da
Mahzunsun Kosova’da
çığlık içimde düğüm
çığlık gözümde yaş
bekle çocuğum
yeni bir dünya için verdiğim savaş…
Bu haliyle Necip Fazıl’ın Dava, Sezai Karakoç’un Diriliş dediği mücadeleyi evrensel boyutlarıyla ortaya koymayaçalışmış gibidir. Onun duruşu gençlere kendini Dünyanın her yerinde varoluş mücadelesi veren ümmetin bir parçası olarak hissetme duygusu kazandırıyordu.
Umut bahçelerine yeni fidanlar dikmek için 1979 yılında Rasim Özdenören Gül Yetiştiren Adam, Nuri Pakdil Bağlanmaadlı eserlerini yayınlıyor. Başka bir kulvarda Mehmet Zahit Kotku hazretlerinin Tasavvufi Ahlak adlı eserinin yayınlandığını görüyoruz. Bu da gerektiğinde meydanlara çıkmaktan kaçınmayan fedakâr, gözü pek ruhların beslendiği en önemli kaynaklar arasında yer alıyor. Fatih’teki küçük camiyi merkez alarak faaliyet gösteren “görünmeyen üniversite”, Şeyh Edebalı’dan Akşemseddin’e, ondan Gümüşhanevi hazretlerine kadar gelen emaneti modern dünyada varlık göstermeye çalışan gönüllere aktarıyor. Böylece gençler okullarda mesleklerini öğrendikleri gibi, entelektüel açıdan şair ve yazarların eserleriyle manevi açıdan gönül mimarlarının işaretleriyle yolunu çiziyordu.
Dünyada olup bitenleri göz ardı edersek o dönem düşünce dünyamızı şekillendiren önemli bir etkeni ihmal etmiş oluruz. Sol gelenekteki 68 kuşağı efsanesinden bahsetmiyorum elbette. İthal ve sahte olandan değil çağlar boyu bize ait olan bir dünyadan bahsediyoruz. Cezayir’in bağımsızlık mücadelesi. Arkasından Kudüs’ün işgaliyle sonuçlanan 67 Arap- İsrail Savaşı. Bütün bunlara duyarsız kalan siyasi ve idari bir atmosfer. Şairlerimiz, yazarlarımız tepkilerini eserleriyle verdi, gençler meydanlarda, duvarlarda İslam dünyası haritasını hatırlatmaya çalıştı.
Aynı devirde İslam dünyasından yapılan yoğun çevirilerin katkısı büyük önem taşıyor. Fakat onlar için ayrı bir çalışma yapmak gerekiyor. Mısır’da büyük bir mücadele veren Seyyid Kutub kendi başına bir örnek ve model olmuştur. Fî Zılâladlı Kur’an tefsiri çevirisinin 1977’de yayınlanması anlamlıdır. Yoldaki İşaretler gibi birçok eseri tercüme edilen Mısırlı ünlü âlimin 1966’daki idamı bir yıl sonra İsrail karşısında yaşanacak büyük hezimetin habercisi gibidir.
Manevi önderlerin, yayın dünyasının dışında burada tiyatro, sinema ve müzik konularına da kısaca değinmekte fayda var. Necip Fazıl, Sezai Karakoç, Nuri Pakdil, aklınıza hangi büyük yazar gelirse, bir tiyatro eseri yazma gereği duyduğu bir dönemden söz ediyoruz. Önemli çalışmalar yapıldı, bize ait tiyatro salonları doldu. Abdullah Karslı’nın, Hasan Nail Canat’ın sahne çalışmaları, Ali Nar’ın Muhtar Kafası’nın gösterimi (1976). Fakat bu alandaki çalışmaların başladığı gibi devam ettiğini söylemek zor. Sinemada Yücel Çakmaklı’nın yönettiği Şule Yüksel’in Birleşen Yollar (1970), Salih Diriklik’in Gençlik Köprüsü, Mesut Uçakan’ın Lanet adlı film çalışmaları önemli bir başlangıç niteliğindeydi.
TRT ve kurumsal sanat çevreleri tarafından “yeşil pop” adıyla dışlanan müzik faaliyetini de dönemin olmazsa olmazları arasında saymamız boynumuza borçtur. Onlar günümüze kadar genç insanların duygularına hitap ederek bir duyarlığın daha geniş kitlelerce paylaşılmasına büyük katkı sağladı. Birçok örnekte şairler yazdı, onlar söyledi, böylece söz geniş kitlelere ulaştı. Sanat dünyasında bize yabancı bir kültürün hâkim olduğu süreçte bu arkadaşlar önemli bir boşluğu doldurdu. Meydanların, salonların, gönüllerin sesi oldu. Direniş ruhunu geniş kitlelere taşıdı.
1977 yılında Müslüman olarak Yusuf İslam adını alan eski Cat Stevens kimlere ilham vermiştir uzmanları bilir ama ülkemizde de sosyal etkinlikleri destekleyen kültür faaliyetleri arasında müzik önemli bir yer tutmuştur. Bunların arasında Mehmet Emin Ay gibi geleneksel ilahi formunu yeni bir yaklaşımla yaşatanlar olduğu gibi Millî Görüş, Akıncılar gibi derneklerin bizzat oluşturduğu gençlik koroları sahnelerde, meydanlarda katılım sağlamak üzere marşlar söyleyen korolar meydana getirdiler. Şairlerin dillerde dolaşan mısralarını kuvvetli güfteler halinde heyecanlı dinleyicilere sundular. Bunlar arasında Necip Fazıl’ın, Erdem Beyazıt’ın Akif İnan’ın şiirleri sayılabilir.
Son olarak, 1970’lerin ikliminde, ruhunda yetişerek 1980’lerde eser veren sanatçılarımız var ki Ömer Karaoğlu, Eşref Ziya Terzi, Taner Yüncüoğlu, Aykut Kuşkaya bu cümleden sayılabilir. Bunlar arasında birçok hitabetin yapamadığını yapan günümüze kadar da gönüllerden düşmeyen Karaoğlu’nun yeri sanırım başkadır. On yıllardır genç yaşlı insanımızın kalbini ürperten, geniş bir toplumsal karşılığı olan bu arkadaşın kültür kurumlarımızda hak ettiği ilgiyi görmediği kanaatindeyim. Oysa 1970’li-1980’li yıllardaki kaos ortamında yeşeren o direniş ruhunun en önemli temsilcilerinden birisi Ömer Karaoğlu’dur. Manevi önderlerin gönüllerde, şairlerin mısralarda, düşünürlerin satırlarda yaptığını Karaoğlu bestelerde yapmıştır.
Herkes bir ucundan sağlam bir şekilde tuttuğunda bu emanet gelecek nesillere selametle aktarılacaktır. Bu yola katkısı olan herkese selam olsun.